1. Tổng quan

Vi-rút Rota (Rotavirus) được phát hiện lần đầu tiên vào năm 1973 bởi Ruth Bishop và cộng sự, khi các bác sĩ này đã phát hiện một loại “vi-rút mới” trong bào tương của các tế bào biểu mô lót tá tràng và trong phân của trẻ bị tiêu chảy¹. Tên gọi Rotavirus bắt nguồn từ tiếng Latinh, Rota có nghĩa là “bánh xe,” mô tả hình dạng đặc trưng của nó khi quan sát dưới kính hiển vi điện tử². Với cấu trúc không có vỏ bọc, vi-rút Rota rất bền vững trong môi trường². Có 9 nhóm nhóm vi-rút Rota đã được phát hiện, gồm có A, B, C, D, E, F, G, H, I³. Trong đó chỉ có nhóm A, B, C, H được xác định là gây bệnh cho con người³. 

Theo Trung tâm kiểm soát và phòng ngừa dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), vi-rút Rota là nguyên nhân hàng đầu gây tiêu chảy và nôn mửa nặng trên toàn thế giới, đặc biệt là ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ⁴. Đối với những người có hệ miễn dịch khỏe mạnh, bệnh thường tự khỏi và chỉ kéo dài vài ngày², nhiễm vi-rút Rota có thể dẫn đến viêm dạ dày ruột cấp tính⁵, mất nước nghiêm trọng, và trong vài trường hợp, cần phải nhập viện, thậm chí tử vong⁴. Cho đến hiện tại, vi-rút Rota vẫn được coi là một mối đe doạ lớn đối với sức khoẻ cộng đồng, đặc biệt ở các quốc gia có nguồn lực y tế còn hạn chế⁶. May mắn thay, sự ra đời của vắc-xin Rota, tỷ lệ nhập viện và tử vong liên quan đến chủng vi-rút này đã giảm đáng kể, theo thống kê của Tổ chức Y tế thế giới (WHO)⁷.

Hình 1: Vi-rút Rota dưới kính hiển vi điện tử⁸

2. Lây truyền

Vi-rút Rota lây truyền chủ yếu qua đường phân-miệng, thường do tiếp xúc trực tiếp giữa người và người². Theo nghiên cứu thực hiện trên 9590 trường hợp tiêu chảy ở trẻ dưới 5 tuổi tại Niger của Park và cộng sự năm 2017, vi-rút Rota có khả năng lây lan rất mạnh với hệ số lây nhiễm cơ bản R0 là 13.3, nghĩa là, một đứa trẻ nhiễm vi-rút Rota có thể lây cho 13.3 đứa trẻ khác⁹.

Người nhiễm vi-rút Rota thường lây truyền cho người khác khi đang có triệu chứng và trong vòng 3 ngày đầu sau khi khỏi bệnh⁴. Tuy nhiên, việc lây nhiễm vẫn có thể xảy ra ngay từ trước khi có triệu chứng⁴. Đặc biệt, vi-rút rất dễ lây lan ở trẻ nhỏ⁴, thậm chí trẻ có thể tái nhiễm bệnh nhiều lần², với lần đầu tiên thường nghiêm trọng nhất². Ngoài ra, người lớn tuổi, người tiếp xúc với trẻ nhiễm vi-rút Rota, hay người suy giảm hệ miễn dịch cũng là những nhóm đối tượng có nguy cơ nhiễm cao².

3. Triệu chứng

Triệu chứng khi nhiễm vi-rút Rota thường xuất hiện khoảng 2 ngày sau tiếp xúc. Các triệu chứng thường gặp bao gồm nôn mửa, tiêu chảy (có thể kéo dài 3-8 ngày), sốt, đau bụng⁴. Mất nước là một tình trạng thường xảy ra, do hệ quả của tiêu chảy và nôn mửa kéo dài, tình trạng này đặc biệt nguy hiểm đối với trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ⁴. Các dấu hiệu gợi ý mất nước gồm giảm lương nước tiểu, khô miệng và họng, cảm giác chóng mặt khi thay đổi tư thế, khóc nhưng ít hoặc không có nước mắt, ngủ hoặc quấy khóc nhiều hơn bình thường⁴.

Hình 2. Các triệu chứng của bệnh Viêm dạ dày-ruột do vi-rút Rota⁴

4. Biến chứng

Rối loạn điện giải là biến chứng thường gặp nhất của viêm dạ dày ruột do nhiễm vi-rút Rota, chiếm 32.6% tổng số trường hợp¹⁰. Trong đó, hạ natri máu và hạ kali máu là hai rối loạn phổ biến nhất¹⁰.

Nhiễm khuẩn huyết là biến chứng thường găp thứ hai, chiếm 6.5% tổng số ca¹⁰. Nguyên nhân gây nhiễm khuẩn huyết vẫn chưa được biết rõ¹⁰. Các chủng vi sinh vật được tìm thấy nhiều nhất trong nhiễm khuẩn huyết liên qua vi-rút Rota là Klebsiella, E.coli và nấm Candida¹⁰. Tình trạng nhiễm khuẩn huyết có thể dẫn đến các biến chứng nặng nề hơn như sốc nhiễm khuẩn, viêm nội tâm mạc, thậm chí tử vong¹⁰.Các biến chứng khác có thể xảy ra bao gồm co giật (2.2%), lồng ruột (3.3%), viêm tiểu phế quản (5.1%), viêm màng não vô khuẩn (0.7%),…¹⁰

Hình 3. Các biến chứng của bệnh viêm dạ dày-ruột do vi-rút Rota¹⁰

5. Gánh nặng bệnh tật

Vi-rút Rota đặt ra một gánh nặng dịch tễ học khổng lồ và không đồng đều trên toàn thế giới⁶. Đây là nguyên nhân của 40–50% các trường hợp tiêu chảy cấp nặng ở trẻ nhỏ¹. Vi-rút Rota cũng được coi là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong do tiêu chảy, đặc biệt ở trẻ dưới 5 tuổi¹¹, gây ra hơn 600.000 ca tử vong mỗi năm, chủ yếu ở Đông Nam Á và Châu Phi¹. 

Tại Việt Nam, gánh nặng bệnh tật liên quan đến vi-rút Rota là rất lớn¹². Theo nghiên cứu của Nguyen Van Man và cộng sự năm 2001, trước thời điểm có vắc-xin, vi-rút Rota được xác định liên quan đến 56% trường hợp nhập viện vì tiêu chảy ở trẻ < 5 tuổi, trên tổng số 5768 mẫu phân được sàng lọc, đồng thời là nguyên nhân của 4-8% trường hợp tử vong ở trẻ < 5 tuổi¹². 

6. Giá trị của vắc-xin trong phòng chống bệnh viêm dạ dày-ruột do vi-rút Rota

Năm 2006, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã khuyến nghị đưa vắc-xin Rota vào chương trình tiêm chủng quốc gia tại khu vực châu Âu, châu Mỹ, và mở rộng ra toàn cầu vào năm 2009⁶. Sau khi vắc-xin Rota được triển khai, trong 3 năm từ 2006 đến 2009, tỷ lệ tử vong do tiêu chảy đã giảm từ 30 đến 50%, theo số liệu từ Cơ sở Dữ liệu Tử vong Khu vực của Tổ chức Y tế Liên Mỹ/Tổ chức Y tế Thế giới (PAHO/WHO)¹³. Trong năm 2016, vắc-xin Rota đã ngăn ngừa hơn 28.000 ca tử vong ở trẻ dưới 5 tuổi trên toàn thế giới⁶. Tính đến năm 2019, vắc-xin Rota đã được triển khai ở trên 100 quốc gia¹¹. Theo ước tính của Global Burden of Disease (GBD), nếu việc sử dụng vắc-xin Rota tiếp tục được mở rộng, có thể giúp ngăn chặn 20% số ca tử vong do tiêu chảy ở trẻ dưới 5 tuổi⁶.

Chú thích

CDC = Centers for Disease Control and Prevention = Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ

WHO = World Health Organization = Tổ chức Y tế Thế giới

GBD = Global Burden of Disease Study = Nghiên cứu về Gánh nặng Bệnh tật Toàn cầu

PAHO = Pan American Health Organization = Tổ chức Y tế Liên Mỹ

Tài liệu tham khảo

1. Bishop R. Discovery of rotavirus: Implications for child health. Journal of gastroenterology and hepatology. 2009;24:S81-S85.

2. CDC. Clinical Overview of Rotavirus 2024; https://www.cdc.gov/rotavirus/hcp/clinical-overview/index.html. Accessed 2025 Oct 19.

3. Luchs A, Timenetsky MdCST. Group A rotavirus gastroenteritis: post-vaccine era, genotypes and zoonotic transmission. Einstein (Sao Paulo). 2016;14(2):278-287.

4. CDC. About rotavirus 2024; https://www.cdc.gov/rotavirus/about/index.html. Accessed 2025 Oct 19.

5. Parashar UD, Nelson EAS, Kang G. Diagnosis, management, and prevention of rotavirus gastroenteritis in children. Bmj. 2013;347.

6. Troeger C, Khalil IA, Rao PC, et al. Rotavirus vaccination and the global burden of rotavirus diarrhea among children younger than 5 years. JAMA pediatrics. 2018;172(10):958-965.

7. (WHO) WHO. Statement on risks and benefits of rotavirus vaccines Rotarix and RotaTeq. Statement from the Global Advisory Committee on Vaccine Safety 2025, 2025.

8. Hameed AR, Mohamed BY, Abakar AD, Ali KS. The Biological Characteristics of Human Rotavirus and Their Relationship to Gastroenteritis, As a Literature Review. Int J Sci Res in Biological Sciences Vol. 2021;8(5).

9. Park J, Goldstein J, Haran M, Ferrari M. An ensemble approach to predicting the impact of vaccination on rotavirus disease in Niger. Vaccine. 2017;35(43):5835-5841.

10. Aldemir-Kocabaş B, Karbuz A, Özdemir H, et al. Complications with rotavirus: A single center experiences. The Turkish journal of pediatrics. 2016;58(6):602-608.

11. Du Y, Chen C, Zhang X, et al. Global burden and trends of rotavirus infection-associated deaths from 1990 to 2019: an observational trend study. Virology journal. 2022;19(1):166.

12. Van Man N, Van Trang N, Lien HP, et al. The epidemiology and disease burden of rotavirus in Vietnam: sentinel surveillance at 6 hospitals. The Journal of infectious diseases. 2001;183(12):1707-1712.

13. Paternina-Caicedo A, Parashar UD, Alvis-Guzmán N, et al. Effect of rotavirus vaccine on childhood diarrhea mortality in five Latin American countries. Vaccine. 2015;33(32):3923-3928.

Bài viết liên quan

VN-ROT-00579 14012028